Oddział majora Łady-Cybulskiego - z Puszczy Iłżeckiej na pola walki i do represji

W sercu regionu, między Brodami a Kunowem, kształtował się jeden z bardziej charakterystycznych oddziałów Powstania Styczniowego. Starachowice przypominają dziś, jak wielu miejscowych dało się porwać wydarzeniom tamtych miesięcy – od nocnych zasadzek po krwawe obławy na bagnach. Ten tekst przybliża drogę oddziału dowodzonego przez majora Ładę-Cybulskiego, jego najważniejsze potyczki oraz losy schwytanych i poległych.

• Oddział majora Łady-Cybulskiego formuje się w Puszczy Iłżeckiej
• Starachowice - echa bitew i groby, które znikały z krajobrazu
• Przekształcenia w 14 batalion Pułku Opatowskiego - reorganizacja i ostatnie starcia

Oddział majora Łady-Cybulskiego formuje się w Puszczy Iłżeckiej

W centrum oporu przeciw caratowi stanął oficer z doświadczeniem wojskowym – Władysław Łada-Cybulski. Urodzony w 1838 roku w Warszawie, był zawodowym żołnierzem, służył w armii rosyjskiej, a potem kształcił się w Polskiej Szkole Wojskowej w Cuneo. Na terenach dzisiejszych gmin Brody i Kunów utworzył oddział, który w dużej części rekrutował się z mieszkańców okolicy - to wyróżniało go na tle niektórych formacji powstańczych, tworzonych w całości poza zaborami.

Magistrat Kunowa odnotował atak oddziału Łady na miasto; zebrane źródła wskazują, że podczas wizyty powstańców z 25 stycznia 1863 r. doszło m.in. do otwarcia kasy miejskiej i zabrania 400 rubli. W działaniach niemal od początku oddział współdziałał z innymi formacjami zgrupowanymi w Puszczy Iłżeckiej.

Władze carskie próbowały ograniczyć napływ ochotników poprzez przymusowe wcielenia - tzw. „brankę”. Z Kunowa 19 września 1863 r. siłą pobrano między innymi:

• Tomasz Makowski (23 lata)
• Ignacy Stachowski (20 lat)
• Franciszek Ślemiński (23 lata)
• Aleksander Grodziński (21 lat)
• Antoni Starzewski (26 lat)

Starachowice - echa bitew i groby, które znikały z krajobrazu

Oddział Łady-Cybulskiego brał udział w serii potyczek, które odcisnęły piętno na lokalnym terenie. W starciach z regularnymi oddziałami carskimi powstańcy ponosili straty, lecz potrafili też zadać przeciwnikowi dotkliwe ciosy. Według raportów, w potyczce 14 listopada 1863 r. powstańcy stracili 22 ludzi, a 15 dostało się do niewoli; skonfiskowano im broń i konie. Z kolei 2 grudnia 1863 r. atak na rotę dragonów w Brodach zakończył się ciężkimi stratami Rosjan – zabitych miało być m.in. kilkunastu dragonów i jeden oficer.

Jednak najcięższe straty oddział poniósł podczas obławy na bagnach koło Janika. Otoczeni przez liczebniejsze siły rosyjskie, powstańcy próbowali przebijać się przez pierścień przeważających oddziałów – w tym kompanii Tobolskiego Pułku Piechoty i sotni Kozaków. W wyniku starcia zginęło 38 powstańców, z czego 20 rozpoznano i zatwierdzono oficjalnie. Wśród rozpoznanych osób byli m.in.:

• Józef Chmielowski (25 lat, z Wielkiej Wsi)
• Józef Krakus (36 lat, z Małyszyna)
• Sylwester Cichoński (z Iłży, tkacz)
• Antoni Zmarski (30 lat, z Iłży)
• Wojciech Lenartowicz (40 lat, szewc z Błazin)
• Antoni Gizoski (18 lat, z Wąchocka)
• Ludwik Kostkiewicz (pochodzący z Galicji)
• Jan Zawadzki (uznany przez rodzinę; pozostawił żonę i dziecko)

Miejsca pochówków i pamiątki po tych wydarzeniach – np. groby na tzw. „Wygonie” w Krynkach – były jeszcze widoczne do końca lat sześćdziesiątych XX wieku. To przypomina, że pamięć o walce przez dekady przechowywana była w krajobrazie wiejskim.

Przekształcenia w 14 batalion Pułku Opatowskiego - reorganizacja i ostatnie starcia

W wyniku działań i rozkazów wojskowych oddział Łady ulegał reorganizacjom. Rozkaz generała Hauke-Bosaka przekształcił formację w 14 batalion Pułku Opatowskiego; po degradacji dotychczasowego dowódcy major Karola Liwoczy-Zaykowskiego, obowiązki przejął Władysław Łada-Cybulski. Część ludzi została wcielona do Pułku Stopnickiego jako 6 batalion.

Oddział uczestniczył w natarciu na Opatów oraz w serii ostatnich starć – ich „ostatnia bitwa” to potyczki pod Małacentowem i Lechowem. W następstwie porażki 22 lutego 1864 r. wielu powstańców dostało się do niewoli. Wśród osób pochodzących z rejonu Brodów i Kunowa, które trafiły do rosyjskich obozów, odnotowano m.in.:

• Franciszek Krzeszowski – mieszkaniec Brodów, ur. 14.09.1837, w niewoli po bitwie 22.02.1864
• Kazimierz Kutera – ur. 1845, miał 18 lat, wzięty do niewoli 22.02.1864
• Kazimierz Kwiecień – ur. 1847, miał 17 lat; jego siostra wstawiła później kapliczkę z datą 04.11.1863
• Walenty Sieroń – ur. 1841, wzięty do niewoli 22.02.1864; wrócił i ożenił się w 1870
• Franciszek Bernaciak – ur. 11.08.1840, ranny lub w niewoli po starciach 22.02.1864
• Aleksander Dąbrowski – mieszkaniec Brodów, miał 40 lat; dostał się do niewoli po bitwie pod Św. Krzyżem 22.02.1864
• Jan Arendarski – lat 18 z Kunowa, wzięty do niewoli w Paprocicach 24.02.1864

Po upadku powstania Władysław Łada-Cybulski przedarł się do Galicji, a później emigrował do Francji. Brał udział w działaniach wojennych w Hiszpanii i w wojnie francusko–pruskiej 1870/1871, a ostatecznie osiadł i zmarł we Lwowie we wrześniu 1897 r.

W materiale źródłowym znajdują się szczegóły z akt miejskich i relacji regionalnych – dla zainteresowanych najpełniejsze dane o osobach i miejscach gromadzone są w zasobach izb pamięci i muzeów regionalnych, w tym Izby Tradycji i Dziedzictwa Kulturowego w Brodach. Ślady tamtych wydarzeń — kapliczki, mogiły, zapisy w magistratach — nadają dziś lokalnej historii konkretny kształt i przypominają, że powstanie to nie tylko daty, lecz ludzkie losy i wybory.

na podstawie: Gmina Brody.